Stad Amersfoort: 3 december 2003

Gierzwaluwen nestelen aan noordkant van station

Voordat de oude buurt Puntenburg werd afgebroken, waar van oudsher elk jaar talrijke gierzwaluwen kwamen nestelen, had Marjo van der Lelie van de Gierzwaluwenwerkgroep Amersfoort al contact opgenomen met de gemeente en de toekomstige bouwers. Toen stedenbouwkundige Rein Geurtsen een nieuw bebouwingsplan maakte werd in het beeld- en kwaliteitsplaatje, op Marjo's dringend verzoek, de bepaling opgenomen, dat iedereen die in die contreien ging bouwen iets positiefs moest doen voor gierzwaluwen en vleermuizen. Marjo: “Met de sloop van Puntenburg werden vijftig tot zestig paartjes gierzwaluwen verdreven. Die zijn niet meer teruggekomen. Jaar na jaar keerden deze gierzwaluwen in de lente uit Afrika terug naar dezelfde nesten in Puntenburg. In opeenvolgende generaties gedurende tientallen, wellicht honderden jaren. De gierzwaluwen zijn namelijk zeer trouw aan hun geboorteplek. Neem je hun vertrouwde nestplaatsen weg, dan zijn ze voor lange tijden gedesoriënteerd en komt hun voortplanting in gevaar.” “Gierzwaluwenbescherming – Nederland heeft daarom gezocht naar nieuwe langdurige broedplaatsen en die gevonden in de zogenaamde neststenen. Onze neststenen zijn behalve veilige omsloten broedkamertjes met een kleine in- en uitvliegopening, dan ook heel duurzame broedplaatsen. Hoe langer een nestplaats onveranderd blijft hoe beter het voor de vogeltjes is. En de muren van een gebouw blijven meestal het langst ongemoeid. Ik hoop, dat de gierzwaluwen de nieuwe mogelijkheden die we voor deze kwieke vogeltjes hebben gecreëerd, in de komende jaren zullen weten te vinden!”, aldus Marjo van der Lelie. In de nieuwe entree van station Amersfoort zijn honderdenvijf neststenen ingemetseld, die in 1999 werden ontworpen door Arcadis. In 2002 werd de eerste steen ingemetseld op veertig meter hoogte. Dankzij de samenwerking ván Marjo van der Lelie met uitvoerder Van Nieuwenhuizen van Heilijgersbouw is dat proces voortreffelijk verlopen. “Langs de hele achterzijde van het nieuwe station zijn de neststenen aangebracht. Wat je ervan ziet zijn gaatjes van vijf bij vijf centimeter. Die worden zichtbaar met de verrekijker èn als je weet waar ze zijn aangebracht. Het is natuurlijk de vraag of de gierzwaluwen de nieuwe nestmogelijkheden oppikken. Dat weet je natuurlijk nooit. Maar ja, als je niets doet, is het voor goed einde verhaal. Wij hopen nu met z'n allen, dat de vogeltjes de neststenen in station Amersfoort -Noord op een gegeven moment zullen ontdekken en gaan gebruiken. Laten we hopen, dat het volgend voorjaar al het geval zal zijn!”

Bouwen Nu 4/2003 augustus

De gierzwaluwpan

Het behoud van het vogelbestand in Nederland is gelukkig niet alleen afhankelijk van de bereidheid van architecten om voorzieningen voor vogelbroedplaatsen in hun ontwerp op te nemen. De dakpanindustrie levert wel speciale pannen die zijn voorzien van invliegopeningen met een afdekking, maar niet iedereen weet dat. Bovendien zijn deze speciale pannen niet in alle soorten verkrijgbaar. Gelukkig is er de Gierzwaluwbescherming Nederland (GBN), een enthousiaste club die deze vogel een warm hart toedragen. Wie met gereedschap kan omgaan, is voor het beschermen van de gierzwaluw niet afhankelijk van architect of aannemer, zo bleek uit een demonstratie van de afdeling Amersfoort van Landschapsbeheer Utrecht. Daar werd gedemonstreerd hoe je invlieggaten voor gierzwaluwen in dakpannen maakt. Door deelnemers zelf meegebrachte pannen werden omgebouwd tot riante gierzwaluwverblijven. Het karwei bestaat uit het maken van een driehoekig gat in de dakpan dat groot genoeg is voor de gierzwaluwen klein genoeg om er een kunststof kapje overheen te lijmen, zodanig dat de ingang goed afgeschermd is tegen regen. De onderkant van het kapje wordt op de pan afgetekend en de opening moet ruim binnen de aftekening vallen. Het meeste werk is het maken van een gat in een betonpan. Een mogelijke werkwijze is het boren van drie gaten op de hoeken van de te maken driehoekige opening en vanuit deze openingen met een diamantzaagje in de decoupeerzaag de driehoek uitzagen. Met een haakse slijper kan het ook. De randen van de gaten moeten worden bijgeslepen om te voorkomen dat de vogels hun veren beschadigen. De kunststofkapjes worden met kit op de pan vastgezet. De cursussen voor het aanpassen van dakpannen - en adviezen over andere manieren om gierzwaluwen een vleugeltje te helpen -worden gegeven door GBN dat ook een bulletin uitgeeft. De zwaluwbeschermers hebben een handleiding voor het aanpassen van dakpannen. Wie niet weet wat gierzwaluwen zijn: levende vliegmachientjes (120 km/uur) die in Afrika overwinteren, hier broeden en grote hoeveelheden insecten verorberen. Kenmerken: ankervormig silhouet, bruinzwart verenkleed, witte keelvlek, schril geluid {srie, srie, aldus GBN), grote ogen, kleine brede snavel, korte poten met klauwtjes, spanwijdte 40 cm, lengte 17 cm, gewicht 42 gram. Je ziet ze vanaf april rond je huis vliegen, dan zijn ze op zoek naar een woning. Rond augustus vertrekken ze weer naar Afrika. Hebben ze eenmaal een nestelplaats ontdekt, dan keren ze daar elk jaar terug. Meer informatie en eventueel een handleiding voor het aanpassen van dakpannen: Gierzwaluwbescherming Nederland, 033 461 36 30; Internet: www.gierzwaluw.com

COBOUW Dagblad voor de bouw, 1 juli 2003

Neststeen in nieuwbouw, geen probleem!

Mario Silvester
AMERSFOORT -Een minuscuul hokje onder de dakrand of zelfs een spleet in de muur biedt gierzwaluwen een nestelplaats. Maar, sloop en fabrieksmatige nieuwbouw bedreigen het broedvogeltje.

Marjo van der Lelie heft haar hand. “Hoor je dat geluid?” Buiten klinkt een langgerekt “gieeeeeer”. “Daar zijn ze. gierzwaluwen. Kijk.” Een sierlijk zwart vogeltje glijdt door de lucht en verdwijnt onder de rand van het dak van haar huis. Van der Lelie is vrijwilligster bij de Vereniging Gierzwaluwbescherming Nederland (www.gierzwaluw.com). Zodra ze hoort dat in haar woonplaats Amersfoort ergens wordt gebouwd, benadert ze de betrokken aannemer met het verzoek in de nieuwbouw plekjes te maken waar de vogeltjes kunnen nestelen. Een spleet tussen twee bakstenen die toegang geeft tot de holle ruimte tussen muur en spouw is vaak al voldoende. "Wat ik gaandeweg heb geleerd, is dat je er snel bij moet zijn.” Marjo van der Lelie heft haar hand. “Hoor je dat geluid?” Buiten klinkt een langgerekt "gieeeeeer". "Daar zijn ze. Gier- zwaluwen. Kijk." Een sierlijk zwart vogeltje glijdt door de lucht en verdwijnt onder de rand van het dak van haar huis. “Wat ik gaandeweg heb geleerd, is dat je er snel bij moet zijn. Zo lang de begroting nog niet definitief is, lukt het vaak makkelijker de aannemer mee te krijgen. Die zet de nestelplaatsen dan gewoon op de rol. Is het kostenplaatje rond, dan komt er een financiële post bij en dat geeft vaak problemen. Nou ja, niet altijd hoor.” Gierzwaluwwachters zoals Van der Lelie zijn er meer. De vereniging heeft overal actieve leden. Toch gebeurt het regelmatig dat gierzwaluwen -ze danken hun naam aan het geluid dat ze maken - hun plekje kwijtraken.
Rotsformaties
“Door sloop en renovatie verdwijnen steeds meer bestaande broedplaatsen", meldt Bouwen voor gierzwaluwen. Een brochure waarin de provincie Noord-Brabant bouwers aanspoort maatregelen ten gunste van het vogeltje te nemen. “Veranderingen in bouwstijl, -materialen en -constructies maken het bovendien steeds moeilijker voor de vogels om nieuwe, geschikte nestplaatsen te vinden.” Het eind van het lied laat zich raden. Langzaam maar zeker verdwijnt de gierzwaluw uit Nederland. En dat terwijl hij al eeuwenlang een vaste zomergast is. “Sinds de Romeinse tijd zoekt hij de mensen op”, vertelt Van der Lelie. “In die tijd werden op grote schaal stenen huizen gebouwd. De gierzwaluw ziet die als rotsformaties en dat is precies wat hij zoekt voor zijn jongen.”
Zuid-Afrika
Gierzwaluwen verblijven in voorjaar en zomer in onze contreien. Daarna vertrekken ze naar Zuid-Afrika. “Ze hebben hier een vaste nestelplaats”, zegt Van der Lelie terwijl ze haar de hokjes kijkt die hoog aan de gevel van haar woning hangen. “Heel bijzonder. Ze komen helemaal uit Zuid-Afrika om hier in dat kastje dat ik heb opgehangen te nestelen.” De plaats van het vogelverblijf is niet toevallig gekozen. Het dier komt nooit op de grond. Zijn heel korte pootjes zijn niet, zoals die van een mus of een merel, geschikt om te hippen. “Hij heeft heel scherpe nagels waarmee hij zich aan een muur of een rots kan vastklampen.” Iets dat hij eigenlijk alleen maar doet als er jongen zijn. Zijn er geen jongen dan zweeft hij in de lucht. Op een hoogte van drie tot vijf kilometer doet hij een tukje en dwarrelt tegelijkertijd langzaam naar beneden. Ruim voordat hij de grond raakt, ontwaakt hij en vliegt verder. “Zelfs voor het materiaal waarmee hij een nestje maakt, komt hij niet op de grond. Hij pikt pluisjes en veertjes op in de lucht en gaat daarmee naar zijn plekje.” Zo komt hij ook aan zijn eten. Per dag vangt een gierzwaluwgezin ongeveer 20.000 insecten.
Dakpannen
“Het is zo makkelijk om nestelplaatsjes aan te brengen”, zegt Van der Lelie. In haar schuur heeft ze verschillende voorbeelden. Langwerpige vierkante kastjes met een minuscuul gaatje erin die in een muur kunnen worden aangebracht, schuin aflopende 'sigarenkistjes' die onder de daklijst worden gehangen en dakpannen met een soort neusgat waardoor de diertjes toegang krijgen tussen de dakpannen en het dakbeschot waar ze eieren leggen en hun kroost grootbrengen. Zulke dakpannen zijn niet ideaal, waarschuwt de provincie Brabant. “Metingen tonen aan dat de temperatuur onder dakpannen op zonnige dagen oploopt tot zestig graden Celsius. Jonge gierzwaluwen gaan dood bij deze extreme hitte op het nest of kruipen naar buiten en dat overleven ze meestal niet.” Alleen steile schuine daken die minimaal 45 graden hellen en op het noorden of noordoosten liggen, zijn geschikt voor de gierzwaluwdakpannen. “Ik vind het leuk dat aannemers vaak bereid zijn om iets te doen voor deze vogels”, zegt Van der Lelie. “Toch houden we de vinger aan de pols, want er verrijzen nog steeds hele wijken waar geen plaats is voor deze vogels en dat is verschrikkelijk jammer en volstrekt niet nodig.”

Eindhovens Dagblad: 22 februari 2002

Nieuwbouw verjaagt de gierzwaluw

Nieuwbouw, sloop en renovatie met als doel: een comfortabele, goed geïsoleerde woonplek voor iedereen zijn prettig voor ons, maar een ramp voor bijvoorbeeld de gierzwaluw, die na een lange trektocht steeds vaker tevergeefs een plaats zoekt om te nestelen. Want de gierzwaluw doet dat bij voorkeur in holten en spleten in gebouwen en die worden schaars. Toch hoeft dat helemaal niet te betekenen dat de gierzwaluw verdwijnt, zegt Helmonder Jan van der Rijt van de Gierzwaluwbescherming Nederland. 'Maar dan moet de bouwwereld wel een handje helpen'.

Van der Rijt brak onlangs zelf nog een lans voor de Helmondse gierzwaluwen. Na overleg met wethouder E. Hesen werden 35 dakpannen van Residentie Oostende vervangen door speciale gierzwaluwdakpannen. Ook in Eindhoven is de afgelopen jaren bij diverse renovatie- en bouwprojecten aan de gierzwaluw gedacht. Een kleine moeite, zo meent Van Rijt. Bovendien helpen we zo niet alleen de gierzwaluw, maar ook onszelf.
Zomergevoel Eén zwaluw maakt nog geen zomer. Maar de komst van de gierzwaluw eind april, begin mei in ons bezorgt menigeen wel degelijk een heerlijk zomergevoel. Het sierlijke vogeltje is niet langer dan 17 cm, heeft een spanwijdte van 40 cm en weegt slechts 42 gram, maar kan met gemak een vliegsnelheid van 120 km/u bereiken. Na negen maanden overwinteren in Afrika en 7000 km vliegen, arriveren de gierzwaluwen in ons land, op zoek naar hun nest van het vorige jaar. Dat nest bevindt zich bijvoorbeeld onder een dakpan, in een muurspleet, in kieren en holten. Een gierzwaluw vindt zijn nestgelegenheid vliegend en kan niet, zoals een spreeuw of mus, hippend over het dak een opening ontdekken. Die 'handicap' weerhoudt een gierzwaluw er overigens niet van een spreeuw te verjagen van de plek die hij verkiest om te nestelen. Gierzwaluwen zijn koloniebroeders, dus ze nestelen met een aantal bij elkaar. De paartijd duurt ongeveer van 1 tot 20 mei, waarna de eerste eieren gelegd worden. Mannetje en vrouwtje lossen elkaar af in de broedtijd, die zo'n drie weken in beslag neemt. Een nest bevat meestal twee jongen, die worden gevoed met insecten die de ouders tijdens hun vlucht vangen, zo'n tien- tot vijftigduizend per dag. Na zes weken verlaten de jongen het nest. Ze zijn dan op slag volmaakte vliegers. Eind juli verzamelen alle gierzwaluwen zich alweer voor de barre tocht terug naar Afrika. Het is dus mooi geregeld ussen de mens en de gierzwaluw: wij zorgen voor onderdak en zij ruimen onze insecten op. Maar dat evenwicht is verstoord doordat jaarlijks honderden nestplaatsen verdwijnen door sloop- en renovatiewerkzaamheden. De goed geïsoleerde nieuwbouw in strakke bouwstijl laat geen gierzwaluwen meer toe. 'Toch is dat gemakkelijk op te lossen,' zegt Jan van der Rijt. 'Met speciale dakpannen, inbouwneststenen of nestkastjes bijvoorbeeld. Als architecten en aannemers al in de ontwerpfase rekening houden met nestgelegenheid voor gierzwaluwen komen de vogels hier niet tevergeefs. Het hoeft nauwelijks meer te kosten; het is meer een kwestie van instelling. Van elk dakpantype is er tegenwoordig een gierzwaluwvariant, wat wil zeggen dat ze een invliegopening hebben waardoor de vogels eronder kunnen komen. Wij maken ons al acht jaar sterk voor de gierzwaluw en worden daarin gesteund door onder meer het IVN. Ook Vogelbescherming Nederland staat achter ons doel. We geven voorlichting aan overheid, bouwwereld en particulieren en adviseren bij afbraak en verbouwingen. Landelijk is er al heel wat bereikt, een goed voorbeeld is Amersfoort waar ook volop gebouwd wordt. Hier in Helmond hebben we in de milieuwijk de Akkers gezorgd voor nestkastjes aan de huizen. Het kén, en nadelen zijn er niet, maar het vraagt een omslag in het denken en dat kost tijd.' Wie privé de gierzwaluw een handje wil helpen kan dat heel goed doen door speciale nestkastjes op te hangen onder de dakrand, hoe meer hoe beter, en bij voorkeur aan een noord- of oostmuur. Zo kan voorkomen worden dat gierzwaluwen totaal ontredderd blijven rondvliegen omdat hun nestplaatsen verdwenen zijn.

Volkskrant, 20 juni 2001

Natuur?

Thea Dammen, afdeling natuur en milieu, wijkcentrum de Pijp, Amsterdam:
'Misschien komen er wat meer roofvogels in de stad, maar met de mussen gaat het heel slecht en om de gierzwaluwen maakt helemaal niemand zich druk. In de Vogelwet staat dat de gierzwaluw moet worden beschermd. We hebben de hulp van de Algemene Inspectiedienst ingeroepen om vier nesten te beschermen in panden die worden gesloopt. We hebben dia's en een video-opname van de vogels, maar dan komt die man van de AID een keertje langs en zegt gewoon, omdat hij er het geduld niet voor heeft, dat er geen gierzwaluwen aanwezig zijn. Dan ben je snel uitgepraat. En als je de politie belt, krijg je als antwoord dat het probleem van de gierzwaluw in de grote stad niet zo'n hoge prioriteit heeft.'

VARA's Vroege Vogels: 10 juni 2001

Gierzwaluw-inventarisatie

De methode Apus apus Anno 2000 zo heet de brochure die op 10 juni in Vroege Vogels werd gepresenteerd. In kringen van gierzwaluwbeschermers is commotie ontstaan over het inventariseren van deze vogels. Een deel van de bestuurderen van de Gierzwaluwwerkgroep wil namelijk dat de nestkasten tijdens het broedseizoen geopend worden om te kijken hoeveel jongen er zijn. Dat is weliswaar niet goed voor de vogels, maar het onderzoek en de wetenschap gaan voor, zeggen ze... Gelukkig zijn er andere bestuurders in gierzwaluwland die dit tegen willen gaan. Daarom is er nu een methode ontwikkeld om gierzwaluwen te inventariseren zonder ze te verstoren. Door op afstand te tellen, of door speciale kunstnesten te maken waar in gekeken kan worden aan de achterkant, zonder de gierzwaluwen te verstoren. Met een subsidie van de provincie Noord-Holland is het mogelijk om die methode Apus apus Anno 2000 gratis te verspreiden.
Serieuze gierzwaluwtellers kunnen de brochure thuis gestuurd krijgen door fl. 2,50 (verzendkosten) over te maken op giro 26 35 373 van Landschapsbeheer Noord-Holland in Haarlem. Vermeld op de overschrijving: Gierzwaluw handleiding.

Volkskrant: 4 mei 2001

Vliegkampioen komt vroeger

Als het eerste kievitsei is gevonden, zo heet het, dan begint de lente te kriebelen. Een aardige misvatting, want na de grote dag (doorgaans eind februari, begin maart) wil het nog wel eens een weekje vriezen. Een betrouwbaarder teken dat de zomer in aantocht is, is de terugkeer van de gierzwaluw, een vliegkampioen die in augustus tot ver onder de evenaar migreert en elk voorjaar dezelfde duizenden kilometers in omgekeerde richting aflegt om hier zijn legsel groot te brengen.
Op 1 mei zag ik 's avonds om half 9 mijn eerste exemplaar van dit jaar: een hoog door de lucht scherend sikkeltje, dat razendsnel weg zeilde over de Amsterdamse Galgenstraat. Geen gekke score, vond ikzelf (nauwelijks later dan een jaar geleden, toen ik mijn eerste Apus apus kort voor Koninginnedag spotte). Maar de landelijke Gierzwaluwenwerkgroep blijkt daar anders over te denken.
Volgens woordvoerster Marjos Mourmans is de eerste gierzwaluw dit jaar al weken geleden gesignaleerd: vrijdag 6 april op het eiland Texel. 'Heel vroeg dus. Voor zover ik weet is het een record.' Volgens Mourmans past de vroege melding in een trend: 'We hebben veel mensen die ons jaarlijks bellen: "mijn gierzwaluwen zijn terug." Haast al die meldingen zijn aan de vroege kant de laatste tijd.' Uit nestobservaties blijkt hetzelfde: 'De eerste jongen worden doorgaans niet voor 10 juni geboren. Vorig jaar had ik er wel veertien die vroeger waren dan 5 juni. Het is aan het schuiven, absoluut.'
Gierzwaluwen zijn afhankelijk van warme lucht, waarin hun menu van vliegjes en torretjes gedijt. Van de koude aprilmaand trokken ze zich niets aan, zegt Mourmans: 'Er zijn waarnemingen uit Frankrijk, hoe ze laag boven de grond deze kant op zwoegden. Ze komen hoe dan ook, zelfs bij beestenweer.'
Erik van den Berg





De Stad Amersfoort: 2 mei 2001

Gierzwaluw krijgt plek in Amersfoort

AMERSFOORT -Zojuist zijn de eerste vier gierzwaluwen gesignaleerd bij de huizen in de Tolliusstraat, waar ze elk jaar onder de dakpannen komen nestelen. Het broedseizoen voor deze kwieke vogeltjes is aangebroken. Ondanks de regen en de kou van dit voorjaar zijn ze na hun 7000 kilometer lange tocht vanuit hun winterverblijf in Afrika weer in de stad gearriveerd.
Dat het langzaam beter gaat met de gierzwaluw in Amersfoort is zeker te danken aan de niet aflatende enthousiaste activiteiten van Marjo van der Lelie, coördinator van de Gierzwaluwenwerkgroep Amersfoort.
Inmiddels heeft ze in het gemeentelijk informatiecentrum De Observant een vitrine ingericht die het publiek voorlichting geeft over het leven van de gierzwaluw. In de vitrine kan men van dichtbij kennis maken met het vogeltje. Er zijn ook neststenen en nestkasten te zien. Bij elk object staat een foto met een Amersfoorts nestelmogelijkheidsproject dat inmiddels is uitgevoerd. Van de hand van Wim Smeets is een aardige foto te zien van gierzwaluwjongen van vorig jaar. Omdat de ruimte gering is is de tekst zeer beperkt gehouden.
De etalage van boekhandel Veenendaal in de Langestraat is ook gewijd aan de gierzwaluw. Daar heeft Marjo van der Lelie een jonge opgezette gierzwaluw geplaatst, voorzien van informatie en nestelmogelijkheden. In de winkel wordt aandacht besteed aan allerlei soorten vogels. Er is ook een aardig project vormgegeven. Enkele aannemers en architecten hebben de nestelstenen voor de gierzwaluw zodanig ingemetseld dat ze als decoratietelement functioneren. Dat is gebeurd bij de huizen op het terrein van het voormalige Amicitia en bij een kantoorgebouw in Calveen en in Nieuwland. Daar zijn vier maal tien stenen ingemetseld in de vorm van vliegende vogels.Heel aardig, en een bewijs dat je de nestelmogelijkheden niet hoeft weg te stoppen.
De Gierzwaluwenwerkgroep Nederland is bezig nieuwe stenen te ontwikkelen die wat meer zijn gericht op de diepte van de spouwmuren. Om ze daardoor makkelijker in het metselwerk te kunnen inbrengen. De voorkanten kunnen flexibel gemaakt worden in elke gewenste kleur en voor elk metselverband dat passend is bij het gebouw.
" We zijn ook actief in de Pothstraat", aldus Marjo van der Lelie. "Op de plek waar een oud pakhuis is afgebroken, en waar jaarlijks veel gierzwaluwen kwamen. Daar komen acht gierzwaluwdakpannen. We hopen dat de vogeltjes terug komen naar deze plek en de dakpannen zullen accepteren. Misschien gaat daar wel een enkel broedseizoen over heen. We hopen er het beste van! "
Wie meer wil weten over de gierzwaluwen in Amersfoort kan terecht op de website www.gierzwaluw.com.
Anco Mali





De Stad Amersfoort: 8 mei 2002

Gierzwaluwen al in Amersfoort gesignaleerd